काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प आर्कटिकमा रहेको अर्धस्वायत्त क्षेत्र ग्रीनल्यान्डको नियन्त्रण प्राप्त गर्न चाहन्छन्। जुन डेनमार्कको नियन्त्रणमा छ। इतिहासकारहरुले यसको विस्तारका लागि अमेरिकाको जग्गा खरिदको इतिहास सम्झिरहेका छन्।

मिसौरी विश्वविद्यालयका इतिहासकार जे सेक्स्टन भन्छन्, ‘ग्रीनल्यान्डका बारेमा अमेरिकाले तर्क गर्छ कि यो अन्य शक्तिहरुको हातमा पर्नुअघि यसलाई कब्जा गर्न आवश्यक छ।’

ट्रम्पले सुरक्षाका लागि ग्रीनल्यान्डमा अमेरिकाको ‘स्वामित्व’ हुनुपर्नेमा जोड दिन्छन्। उनले एक पटक ‘कठिनाइहरुको बाबजुद’ त्यसो गर्न इच्छुक रहेको बताएका थिए। तर, अब उनी भन्छन्, ‘म तत्काल वार्ता चाहन्छन् र बल प्रयोग गर्ने छैन।’

यहाँ हामी विगत दुई शताब्दीमा अमेरिकाको केही सबैभन्दा ठूलो जग्गा खरिदहरुका बारेमा बताउँदैछौँ। जसले अमेरिकाका विस्तार गर्न मद्दत गरेको छ।

लुइसियाना

सन् १८०३ मा फ्रान्सबाट लुइसियाना खरिद गर्ने तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति थोमस जेफरसनको निर्णय एक मोड थियो। २० लाख वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी क्षेत्रफल भएको लुइसियानाको खरिदले संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि एउटा प्रमुख मोड लियो। जसले आफूलाई नयाँ राष्ट्र र महादेशमा एउटा महत्वपूर्ण शक्तिका रुपमा स्थापित गर्यो।

लुइसियाना उत्तर अमेरिकामा फ्रान्सको सबैभन्दा ठूलो उपनिवेश थियो। यद्यपि, फ्रान्सेली–नियन्त्रित टापु सेन्ट–डोमिंगु (अहिले हैटी भनेर चिनिन्छ) मा बारम्बार दास विद्रोहहरु र बेलायतसँगको युद्धको खतराले फ्रान्सेली नेता नेपोलियन बोनापार्टलाई यसलाई संयुक्त राज्य अमेरिकालाई बेच्न बाध्य तुल्यायो।

त्यस समयमा लुइसियाना आजको लुइसियाना प्रान्त भन्दा धेरै ठूलो थियो। यसले अब मिसिसिपी नदी र रकी पर्वतहरुको बीचमा अवस्थित १५ आधुनिक राज्यहरु समेट्छ। जेफरसनको पश्चिमतिर विस्तार गर्ने सपनाका लागि यो भूमिको स्वामित्व आवश्यक थियो। जसलाई उनले अमेरिकाको भविष्यको रुपमा देखे।

नोभेम्बर १८०३ मा अमेरिकी र फ्रान्सेली सरकारहरुबीच एक सम्झौता भयो। जसमा अमेरिकाले लुइसियानाको लागि १५ मिलियन डलर तिर्यो। जुन आज ४०० मिलियन डलरभन्दा बढी बराबर हो।

मेक्सिकन सेसन

सन् १८४० को दशकसम्ममा धेरैजसो अमेरिकीले विश्वास गर्थे कि उनीहरुको ‘निश्चित भाग्य’ पश्चिमतिर प्रशान्त तटमा विस्तार गर्नुमा निहित छ। अन्ततः यो मेक्सिकोको खर्चमा आउनेछ।

अमेरिकाको सिमाना विस्तार गर्ने सबैभन्दा प्रमुख समर्थकहरुमध्ये एक राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्क थिए। जसले सन् १८४५ मा शपथ लिएका थिए। राष्ट्रपति पोल्कले सन् १८३६ मा मेक्सिकोबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको टेक्सासको नियन्त्रणमा चलिरहेको द्वन्द्व विरासतमा पाए।

अमेरिकाले सन् १८४५ मा टेक्सासलाई कब्जा गर्यो र यो अमेरिकी राज्य बन्यो। अर्को वर्ष अमेरिकी र मेक्सिकन सेनाहरुबीचको झडपपछि अमेरिकी कांग्रेसले मेक्सिकोविरुद्ध युद्धको घोषणालाई अनुमोदन गर्यो। तर, द्वन्द्वको जरा गहिरो थियो।

इतिहासकार जे सेक्स्टनका अनुसार अमेरिकाले क्यालिफोर्नियामा चासो व्यक्त गरेको थियो। जुन त्यतिबेला मेक्सिकोको थियो र महादेशको सबैभन्दा आर्थिक रुपमा शक्तिशाली क्षेत्रहरुमध्ये एक थियो। गहिरो पानीका बन्दरगाहहरु थिए, जुन एसियासँग व्यापारको लागि महत्त्वपूर्ण थिए। सेक्सटन भन्छन्, ‘त्यतिबेला कुनै पनि मेक्सिकन सरकारले क्यालिफोर्निया बेच्ने र सत्तामा रहने आशा गर्न सक्दैनथ्यो।’

युद्धमा अमेरिकी विजयपछि दुई देशहरुले सन् १८४८ मा ग्वाडालुप हिडाल्गोको सन्धिमा हस्ताक्षर गरे। अमेरिकाले अधिग्रहण गरेको जग्गाका लागि १५ मिलियन डलर तिरेको थियो। जुन आजको सर्तमा ६०० मिलियन डलरभन्दा बढी बराबर हो। यसमा हालको क्यालिफोर्निया, नेभाडा र युटा, साथै एरिजोना, कोलोराडो, न्यू मेक्सिको र वायोमिङका केही भागहरु समावेश थिए।

कुल मिलाएर मेक्सिकोले आफ्नो युद्धपूर्व क्षेत्रको आधाभन्दा बढी अमेरिकालाई सुम्पियो। जसले अमेरिकालाई १.३५ मिलियन वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी जग्गा दियो।

ला मेसिला

सन् १८४८ मा मेक्सिकन–अमेरिकी युद्धको अन्त्य भए पनि दुई देशहरुबीचको तनाव कायम रह्यो। सन् १८५४ मा भएको अन्तिम सम्झौतामा दुवै सरकारले दक्षिणमा रहेको मेक्सिकन क्षेत्रको सानो पट्टी बेच्न सहमत भए। जुनपछि एरिजोना र न्यू मेक्सिकोको हिस्सा बन्यो।

मेक्सिकोमा भेन्टा डे ला मेसिला र अमेरिकामा ग्याड्सडेन खरिदका रुपमा चिनिने यो सम्झौता आंशिक रुपमा ट्रान्सकन्टिनेन्टल रेलवे निर्माणमा अमेरिकी चासोको परिणाम थियो। आंशिक रुपमा मेक्सिकन सरकारको आर्थिक कठिनाइहरुको कारणले गर्दा यो सम्झौता भयो।

सम्झौतामा अमेरिकी सरकारले लगभग ७७ हजार वर्ग किलोमिटर जग्गाको लागि १० मिलियन डलर तिरेको थियो। जुन आजको सर्तमा ४४०० मिलियनभन्दा बढी बराबर हो। यो क्षेत्र आजको संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिणी सिमाना बन्यो।

रुसबाट अलास्का खरिद

धेरै मानिसहरु किन सन् १८६७ मा अमेरिकी विदेशमन्त्री विलियम सेवार्डले रुसी साम्राज्यबाट अलास्काको दुर्गम आर्कटिक क्षेत्र खरिद गर्ने आफ्नो मनसाय व्यक्त गरे भन्ने कुरामा अन्योलमा छन्। सेवार्डले विश्वास गरे कि यो भूमिले ठूलो रणनीतिक महत्त्व राख्छ। किनकि यसले उत्तरी अमेरिकामा ब्रिटिस हस्तक्षेपलाई रोक्नेछ र अमेरिकालाई प्रशान्त महासागरमा बहुमूल्य माछा मार्ने मैदानहरुमा पहुँच दिनेछ।

रुसले आफूलाई त्यस्तो क्षेत्रबाट मुक्त गरिरहेको विश्वास गर्यो। जुन मूल्यांकन नगरिएको, व्यवस्थापन गर्न महँगो र त्यतिबेला रुसको मुख्य शत्रु बेलायतको आक्रमणको जोखिममा थियो। जब सेवार्डले रुसबाट ४७.२ मिलियनमा यो क्षेत्र किनेका थिए। सन् १९१७ मा जब सेवार्डले १.५५४ मिलियन वर्गकिलोमिटर जग्गा खरिद गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। जुन आजको पैसामा लगभग ४१६० मिलियन बराबर थियो। धेरै अमेरिकीहरुले यसलाई नराम्रो सम्झौता ठाने। उनका विरोधीहरुले यसलाई ‘सेवार्डको मूर्खता’ पनि भने। जसले गर्दा धेरै विवाद उत्पन्न भयो। कतिपयले अमेरिकाले बेकारको जग्गा खरिद गरेको विश्वास गरे।

आलोचनाको बाबजुद अमेरिकी कांग्रेसले खरिद सम्झौतालाई अनुमोदन गर्यो र अलास्का अमेरिकाको हिस्सा बन्यो। यद्यपि यो सन् १९५९ सम्म राज्य बन्न सकेन। अन्ततः अलास्कामा सेवार्डको लगानीले सुन र तेलको ठूलो भण्डारको खोजसँगै प्रतिफल दियो र शीतयुद्धको समयमा यस क्षेत्रको सैन्य महत्व बढ्यो।

डेनमार्कबाट अमेरिकी भर्जिन टापुहरुको खरिद

अमेरिकाले कुनै देशबाट क्षेत्र खरिद गरेको अन्तिमपटक डेनमार्क थियो। त्यतिबेला उनीहरुलाई चिनिने डेनिस वेस्ट इन्डिज क्यारिबियनमा टापुहरुको समूह थियो। अमेरिकी रणनीतिकारहरुले १९ औँ शताब्दीको मध्यदेखि नै यस क्षेत्रलाई हेरिरहेका थिए। विलियम सेवार्डले यस क्षेत्रलाई शान्तिपूर्ण विस्तारका लागि आफ्नो योजनाको एक महत्वपूर्ण भाग मान्थे।

सेन्ट थोमसमा रहेको बन्दरगाह, जुन हालको भर्जिन टापुहरु बनेको तीन मुख्य टापुहरुमध्ये एक हो। यो विशेष महत्वको थियो। यो किनकि यसको बन्दरगाह क्यारिबियन नियन्त्रणका लागि एक आदर्श आधार मानिन्थ्यो। त्यही समयमा यी टापुहरुमा डेनमार्कको चासो घट्न थाल्यो। यसले पहिले यस भूमिमा ठूला उखुखेतीहरु विकास गरेको थियो। जुन युरोपेली व्यापारीहरुले एट्लान्टिक पार ल्याएका दास अफ्रिकीहरुले काम गर्थे। तर, विश्वभर चिनीको मूल्य घट्न थालेपछि ती खेतीहरु कायम राख्ने डेनमार्कको उत्साह पनि घट्यो।

सन् १८६७ सम्ममा दुई देशहरुले दुई टापुहरुलाई ४७.५ मिलियनमा बेच्ने प्रारम्भिक सम्झौतामा पुगे। यद्यपि, अमेरिकी कांग्रेसले यसलाई अनुमोदन गर्न अस्वीकार गरेको कारण सम्झौतालाई अन्तिम रुप दिइएको थिएन।

प्रथम विश्वयुद्धको सुरुआत र जर्मन पनडुब्बीहरुले अमेरिकी जहाजहरुलाई दिएको खतराले अमेरिकी चासोलाई पुनः जगायो। जर्मनीले डेनमार्कमा आक्रमण गर्ने र टापुहरु साथै रणनीतिक रुपमा महत्वपूर्ण सेन्ट थोमस बन्दरगाह कब्जा गर्ने डर थियो।

अमेरिकी विदेश विभागको वेबसाइटका अनुसार राष्ट्रपति वुड्रो विल्सनका विदेशमन्त्रीले डेनमार्कलाई चेतावनी दिएका थिए, ‘यदि डेनमार्कले यो क्षेत्र बेच्न अस्वीकार गर्यो भने अमेरिकाले टापुहरु अरु कसैद्वारा कब्जा गर्नबाट रोक्नका लागि कब्जा गर्न सक्छ।’

डेनिस इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल स्टडिजका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता एस्ट्रिड एन्डरसनका लागि अमेरिकी भर्जिन टापुहरुसँग भएको घटना र आज हामीले देखिरहेका कुराहरु बीच समानताहरु देख्न गाह्रो छ। एन्डरसन भन्छन्, ‘ग्रीनल्यान्डको बारेमा हामीले सुनेको कुरा त्यतिबेलाको प्रतिध्वनि हो। त्यतिबेला अमेरिकाले भन्यो कि त तिमीले यसलाई हामीलाई बेच, नत्र हामी आक्रमण गर्नेछौं।’

सन् १९१७ सम्ममा दुई पक्षले त्यतिबेला २ करोड ५० लाख डलरको मूल्यमा क्यारिबियन टापुहरु अमेरिकालाई बेच्ने सम्झौतामा पुगेका थिए। त्यो सम्झौताको एक भागको रुपमा अमेरिकाले डेनमार्कको ‘ग्रीनल्यान्डभरि आफ्नो राजनीतिक र आर्थिक हितको विस्तार’को विरोध नगर्न पनि सहमति जनाएको थियो। –बीबीसीबाट भावानुवादित