जब आन्तरिक जवाफदेहिताबाट उम्किन रङ्गीचङ्गी उपमाहरू मिसाएर वैश्विक शक्ति खेलको दुहाई दिइन्छ, तब बौद्धिक विमर्श नागरिक स्पष्टीकरणबाट चिप्लिएर “राजनीतिक तन्त्रमन्त्र” तर्फ मोडिन्छ। यो संभ्रान्त वर्गद्वारा सञ्चालित एक सूक्ष्म अभ्यास हो, जुन दलीय कार्यकर्ताहरूले चलाउने प्रत्यक्ष “राजनीतिक प्रतिशोध” भन्दा फरक हुन्छ। नेपालमा निर्वाचनको राप बढ्दै जाँदा सार्वजनिक मानसपटलमा यो विषयले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

सङ्केत, होहल्ला र हराएका अग्रदस्ता

लोकतन्त्रको सबैभन्दा निराशाजनक पक्ष भनेको तथ्य र फिक्सन (काल्पनिक कुरा) बीचको धमिलो रेखा हो। यो निर्वाचनको समयमा अझ स्पष्ट देखिन्छ र अहिले नेपालको चुनावमा ठ्याक्कै यही भइरहेको छ। यो लेख चुनावको तामझामका बारेमा होइन, बरु लोकतन्त्रको विकासमा समाजको एक महत्वपूर्ण हिस्सा ‘बुद्धिजीवी’ को भूमिकाका बारेमा हो।

हाम्रा धेरैजसो बुद्धिजीवीहरूका बहस र लेखहरूमा देखिने सूक्ष्म दलीय झुकावले यसलाई प्रस्ट पार्छ। उम्मेदवार र तिनका नीतिहरूलाई निष्पक्ष रूपमा जाँच्नुपर्नेमा, उनीहरू आफैँ नेपालका पुराना खेलहरू- षड्यन्त्रका सिद्धान्त, “विदेशी हात” का उपमा र उम्मेदवारको क्षमतासँग सम्बन्ध नभएका चरित्र चित्रणका प्रचारक बनिरहेका छन्।

चुनावका बेला लामा मोटरकेड, मालाले पुरिएका उम्मेदवार र मतदाता रिझाउने नाटकहरू सामान्य हुन्। तर मेरो प्रश्न यो छ: के नेपालका बुद्धिजीवीहरूले उम्मेदवारको सूक्ष्म परीक्षण गर्ने र नीतिहरूलाई जनतासम्म बुझाउने आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्? वा उनीहरू आफैँ भ्रम र षड्यन्त्रका हल्ला फैलाउन सक्रिय वा निष्क्रिय रूपमा सहयोग गरिरहेका छन्? दुःखको कुरा, उत्तर दोस्रो विकल्पमा बढी देखिन्छ।

नेपालको उदार लोकतन्त्र कमजोर हुनु र समय-समयमा धर्मराउनुको मुख्य कारण बुद्धिजीवीहरूले स्वतन्त्र मध्यस्थकर्ता हुनुको साटो दलीय प्रचारकको भूमिका खेल्नु हो।

विदेशी हातदेखि चारित्रिक चित्रणसम्म

राजनीति भद्रगोल हुँदा षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूमा ओत लाग्ने नेपालको पुरानो बानी छ। भारत, चीन वा अमेरिकाको चासो र हस्तक्षेप आफ्ना ठाउँमा होलान्, तर बाह्य प्रभाव तब मात्र हाबी हुन्छ जब आन्तरिक संस्थाहरू कमजोर र सम्झौतापरस्त हुन्छन्।

अझ चिन्ताको विषय त व्यक्तिहरूलाई नै षड्यन्त्रकारी एजेन्टका रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्ति हो। सामाजिक सञ्जालले यस्ता ‘लेवल’ हरूलाई तुरुन्तै फैलाइदिन्छन्। नेपालमा नेताहरूलाई सजिलै सीआईएका एजेन्ट, भारतीय दलाल, जर्ज सोरोसका एजेन्ट वा ‘होली वाइन’ र ‘हिन्दुत्व’ जस्ता धार्मिक उपमा दिएर बदनाम गरिन्छ। यस्ता उपमाहरू तथ्य भन्दा छिटो फैलिन्छन् र उम्मेदवारका विचार र तर्कमाथि हुने गम्भीर छलफललाई ओझेलमा पारिदिन्छन्।

प्रबुद्ध भनिएका टेलिभिजन पत्रकार र टिप्पणीकारहरू समेत विश्लेषण छोडेर अनुमान र उपहासमा उत्रने गरेका छन्। जब उच्च स्तरका प्लेटफर्महरूबाट हुने आलोचनाले जनतालाई सुसूचित गर्नुको साटो त्रसित र अन्योलमा पार्छ, तब बौद्धिक जगतले आफ्नो मर्यादा गुमाउँछ।

स्वतन्त्र समाजमा बुद्धिजीवीहरूको उच्च नागरिक दायित्व

फ्रेडरिक ए. हायेकले चेतावनी दिएका थिए कि जब बुद्धिजीवीहरू विश्लेषण छोडेर नैतिक नाटक वा गुटबन्दीमा लाग्छन्, तब सूचनाको वातावरण बिग्रिन्छ र नागरिकहरूलाई सही निर्णय लिन गाह्रो हुन्छ। नेपालमा चुनावी घोषणापत्रका कुरा र कार्यान्वयन हुनसक्ने नीतिबिचको भिन्नताबारे सार्वजनिक चेतना अझै सीमित छ। यस्तोमा बुद्धिजीवीहरूले नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउनु पर्नेमा उल्टै भ्रम थपिरहेका छन्।

त्यस्तै, आइजाया बर्लिनले ती बुद्धिजीवीहरूका बारेमा सतर्क गराएका छन् जो आफूसँग मात्र एकमात्र नैतिक सत्य रहेको विश्वास गर्छन्। यस्तो कट्टरताले बहुलवादलाई समाप्त पार्छ। टेलिभिजन बहसहरूमा केही बुद्धिजीवीहरूले प्रस्तुत गर्ने “परीक्षण नगरिएको आत्मविश्वास” ले समाजमा गलत सन्देश गइरहेको छ।

लोकतन्त्रको स्थायित्वका लागि बुद्धिजीवीहरू संयमित, बहुलवादी र स्वतन्त्र हुनुपर्छ। जब उनीहरू दलीय प्रचारक वा नैतिक प्रहरी बन्छन्, तब लोकतन्त्रको मध्यमार्ग साँघुरो हुन्छ।

जब आलोचना ‘राजनीतिक तन्त्रमन्त्र’ मा परिणत हुन्छ

निष्कर्षमा, हाल धेरै नेपाली बुद्धिजीवीहरू आलोचनात्मक त देखिन्छन् तर विश्लेषणात्मक छैनन्। षड्यन्त्रका कुरा र चारित्रिक हत्याको खेलले सार्वजनिक विमर्शलाई एक प्रकारको “राजनीतिक तन्त्रमन्त्र” मा परिणत गरिदिएको छ।

यो तन्त्रमन्त्रले नीतिगत विकल्पहरू स्पष्ट पार्नुको सट्टा शङ्काको बीउ रोप्ने र लेबलहरू भिराउने काम गर्छ। यसले गर्दा वास्तविक मुद्दाहरू ओझेलमा पर्छन् र जसलाई आरोप लगाइएको छ, उसले स्पष्टीकरणमै समय खर्चिनुपर्ने हुन्छ। अन्ततः जनता नीतिगत बहस र लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताबाट टाढिन्छन्।

नेपालको लोकतन्त्र तब मात्र बलियो हुनेछ जब यहाँका बुद्धिजीवीहरूले यस्तो राजनीतिक तन्त्रमन्त्र त्यागेर नागरिक स्पष्टताका लागि कडा परिश्रम गर्नेछन्।