गोल्छा परिवारले विराटनगरलाई कर्मथलो बनाएर व्यापार थालेको एक शताब्दी बितिसकेको छ । यस अवधिमा परिवारका चार पुस्ताले उद्योग र व्यापारलाई निरन्तर अघि बढाएका छन् । आज पनि उद्योग तथा व्यापार क्षेत्रमा गोल्छा परिवारको मुलुकभरि उल्लेखनीय योगदान र प्रभावको विषयमा धेरैलाई थाहा छ । तर, यति लामो व्यावसायिक यात्राको दौरानमा भदौ २३ र २४ गते भएको जेनजी प्रदर्शनजस्तो अवस्था भने भोग्नुपरेको थिएन ।

उक्त प्रदर्शनका क्रममा निजी क्षेत्रले भौतिक र आर्थिक क्षतिसँगै गम्भीर मानसिक तनाव पनि बेहोर्नुपर्‍यो । आक्रमण र आगजनीका घटनामा पसल, कार्यालय र शोरूममा तोडफोड भयो । धेरै गोदाम तथा सामग्री नष्ट भए भने निजी सवारी साधनमा ठूलो क्षति पुग्यो । प्रत्यक्ष क्षतिसँगै व्यापार अवरुद्ध हुँदा आम्दानी गुम्नुको साथै आपूर्ति शृंखला प्रभावित भयो । यसले नियमित खर्च यथावत रहे पनि बजार र ग्राहकको विश्वासमा नकारात्मक असर पुर्‍यायो ।

मेरो उद्योग तथा व्यवसाय कोशी र लुम्बिनी प्रदेशमा फैलिएको छ । त्यहाँ करिब एक हजारले रोजगारी पाएका छन् । जेनजी आन्दोलनका क्रममा भौतिक रूपमा मेरो व्यवसायमा ठूलो नोक्सानी नपुगे पनि अन्य ठाउँमा असर पर्दा त्यसको असर भने पक्कै पर्न गयो । जेनजी आन्दोलनपछि म र मेरा कर्मचारीमा त्रासको वातावरण सिर्जना भयो।

तर, जेनजी आन्दोलनप्रतिको मेरो डर र चिन्ता आंशिक रूपमा सही भए पनि मैले यसलाई सुधारको अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ भन्ने लाग्छ । प्रदर्शनले सिर्जित अनिश्चितताले लगानी वातावरणमा केही समयका लागि असर पारेको यथार्थ हो । तर, उचित संवाद, स्थिर नीति, दृढ विश्वास र कुशल नेतृत्वमार्फत यस असरलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ भन्नेमा हामी आशावादी छौं ।

अबका दिनमा सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य सुदृढ हुन सके लगानी वातावरण मजबुत बन्ने सम्भावना छ । जेनजी प्रदर्शनपछि व्यक्तिगत रूपमा, कर्मचारीहरूमा र समग्र व्यावसायिक जगतमा डर, असुरक्षा र अनिश्चितताले तनाव बढाएको छ । व्यापार अवरुद्ध हुने डर, कर्मचारीको सुरक्षाबारे चिन्ता र थप लगानीमा अन्योलको स्थिति छ । तर, अवस्था क्रमशः सामान्य बन्दै जाँदा विश्वास र स्थिरता पनि बिस्तारै फर्किंदै गएको कुरा बुझ्नुपर्छ ।

समग्रमा जेनजी आन्दोलनको एक–दुई महिनापछि निजी क्षेत्र खरानीबाट उठेर पुनः आफ्नो नियमित कर्ममा फर्किसकेको छ । निजी क्षेत्रको यस मनोबललाई सरकारले अझ मजबुत बनाउन आवश्यक छ । जेनजी प्रदर्शनपछि व्यावसायिक वातावरण जोगाउन सरकारले सुरक्षा व्यवस्था मजबुत बनाउने, शान्ति–सुरक्षा कायम गर्ने, निजी क्षेत्रसँग संवाद बढाउने र प्रभावित व्यवसायको अवस्था बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।

पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा बनेको सरकार निर्वाचनको सीमित म्यान्डेटसहित गठन भएकाले धेरै ठूला वा दीर्घकालीन निर्णय गर्ने अधिकार र क्षमता सीमित हुन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ । यस्तो अवस्थामा सरकारले कम्तीमा पनि शान्ति–सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, निजी क्षेत्रसँग निरन्तर संवाद कायम गर्ने, प्रशासनिक अड्चन नआउने वातावरण बनाउने र नीतिगत स्पष्टताको संकेत दिने काम गर्नुपर्छ ।

निजी क्षेत्रलाई हेर्ने सरकार र समाजको दृष्टिकोण परिवर्तन हुनु जरुरी छ । धनी वर्ग र व्यवसायी सधैं खराब हुन्छन् भन्ने पुरातन सोच अझै विद्यमान रहेकाले यसले निजी क्षेत्रप्रति नकारात्मक धारणा पैदा गरेको छ । निजी क्षेत्रको विस्तारमार्फत बढी रोजगारी सिर्जना गर्ने, स्थिर काम र सम्मानजनक आम्दानीका अवसर उपलब्ध गराउन सकियो भने आम जनताले व्यवसायीलाई हेर्ने नजर बदलिनसक्छ ।

रोजगारी, आय वृद्धि र समावेशी विकासले नै निजी क्षेत्र र सर्वसाधारणबीचको दूरी घटाउँदै आपसी विश्वास बलियो बनाउन सक्छ । त्यसका लागि सरकारले उद्योग र व्यापार क्षेत्रको सुरक्षाको स्पष्ट ग्यारेन्टी दिनु आवश्यक छ । जेनजी आन्दोलनपछि लगानी वातावरण कमजोर बन्दै गएको छ । अब सरकारले सुरक्षा प्रत्याभूत गर्दै लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।

लगानीकर्ताका लागि थप लगानीको पहिलो सर्त भनेकै सुरक्षाको प्रत्याभूति हो । नेपालमा लगानीमैत्री वातावरण बनाउन सरकार, निजी क्षेत्र र अन्य सरोकारवालाले आ–आफ्नो भूमिकालाई स्पष्ट र जिम्मेवार रूपमा निर्वाह गर्नुपर्छ । सरकारले नीति स्थिरता, कानुनी स्पष्टता, शान्ति–सुरक्षा र लगानी संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यसो भएमा मुलुकमा लगानीको वातावरण बन्न मद्दत पुग्छ ।

(प्रस्तुत लेख ‘जेनजी विद्रोहपछि लगानीकर्ताको आत्मविश्वास र व्यावसायिक वातावरण’ अध्ययन प्रतिवेदन तयार गर्ने क्रममा सोधिएका प्रश्नहरुमा भूदेव खाद्य उद्योगका प्रबन्ध निर्देशक गोल्छाले दिएको जवाफका आधारमा तयार पारिएको हो।)