२३ र २४ भदौका दिनहरू नेपाली राजनीतिक इतिहासमा केवल दुई ‘मिति’ होइनन्; लोकतन्त्रको आत्मामा परेको गहिरा चोट हुन्। सडकमा बगेको रगत, अस्पतालका ढोकामा सन्तान पर्खिरहेका परिवारहरू, र सुरक्षा होइन; भयको प्रतीक बनेको राज्य। यी दृश्य भावनात्मक स्मृति मात्र होइनन्; राज्य-नागरिक सम्बन्धको नैतिक परीक्षा हुन्।

आज हामी चुनावको सँघारमा छौँ। संक्रमणकालीन नागरिक सरकार निर्माण भइसकेपछि मुलुकलाई पुनः वैधानिक बाटोमा फर्काउने प्रयास हुँदै छ। यस क्रममा प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले देखाएको धैर्य, साहस र नेतृत्वलाई कम आँक्न मिल्दैन। राजनीतिक अस्थिरता, मन्त्रीहरूको राजीनामा र अनेक दबाबबीच पनि देश चुनावको दिशातर्फ अघि बढ्नु सामान्य उपलब्धि होइन।

म २३ भदौको आन्दोलनमा सहभागी एक युवा। केही इन्चले मात्र सुरक्षाकर्मीको गोली लाग्नबाट बँचेकी।

२४ भदौमा महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयअगाडि जेन-जी आन्दोलनकारीहरू। तस्बिर : बिक्रम राई

म पूर्ण रूपमा निर्वाचनको पक्षमा छु। समयमै निष्पक्ष निर्वाचन चाहन्छु। स्वयं पनि आफ्नो ठाउँबाट चुनावकेन्द्रित अभियानमा सक्रिय छु। तर, सत्य अर्को पनि छ। चुनाव आवश्यक छ, तर न्यायविना अधुरो छ।

सीमितताभित्र पनि गर्न सकिने, गर्नैपर्ने केही काम छन्, जसको महत्त्व निर्वाचनभन्दा कम छैन।

यो अन्तरिम सरकार हो। कार्यकाल छोटो छ। कानुनी र राजनीतिक सीमितताहरू छन्। यी कुरा हामी बुझ्छौँ। तर, सीमितताको अर्थ ‘आँखा चिम्लिने’ होइन। सीमितता बहाना बन्न सक्दैन। सीमितताभित्र पनि गर्न सकिने, गर्नैपर्ने केही काम छन्, जसको महत्त्व निर्वाचनभन्दा कम छैन। राज्यको वैधता चुनावले दिन सक्छ। तर, लोकतन्त्रको नैतिकता न्यायले मात्र बचाउँछ।

कार्की आयोगको राजनीति

५ असोजमा गौरीबहादुर कार्कीको अध्यक्षतामा गठित जेन-जी घटना जाँचबुझ आयोगलाई सुरुमा तीन महिनाको समय दिइएको थियो। त्यसपछि एक महिनाका लागि म्याद थपिएकामा दोस्रो पटक २० दिन र हालै मात्र २५ दिनका लागि कार्यावधि लम्ब्याइएको छ। आयोगले प्रतिवेदन बुझाउने मिति थप्दै जानु सामान्य प्रशासनिक ढिलाइ होइन। यो नागरिकमा अन्योल र डर पैदा गर्ने गम्भीर संकेत हो। किनकि, इतिहासले हामीलाई नेपालमा प्रतिवेदनहरू तयार हुन्छन्, बुझाइन्छन्, अन्त्यमा ‘कर्मकाण्ड’ मा सीमित हुन्छन् भन्ने पीडादायी पाठ पढाएको छ।

निर्वाचन नबिथोलियोस् भन्नका लागि कार्की प्रतिवेदन पनि यही नियतितर्फ धकेल्ने प्रपञ्च हो भने यो एउटा आयोगको असफलता होइन; राज्यकै नैतिक पतन हो। चुनावको नाममा न्याय ‘पछि’ सार्ने खतरनाक खेल हो।

२३ भदौको जेन-जी आन्दोलनमा सहभागी लेखक वन।

हामी भन्छौँ– प्रतिवेदनका आधारमा हुने अभियोजन, कानुनी कारबाहीको दायित्व अब बन्ने निर्वाचित संसद् र सरकारको जिम्मेवारी हुन सक्छ। तर, प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने जिम्मेवारी आजकै सरकारको हो।

२३ र २४ भदौजस्तो घटनामा पनि राज्य तुरुन्त जवाफदेही हुन सक्दैन भने नागरिकले राज्यसँग भरोसा राख्ने आधार बाँकी रहँदैन।

प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु न्यायको पहिलो पाइला हो। पीडित परिवारको आशा हो। त्यो घाइते नागरिकको आत्मसम्मान हो। राज्यको नैतिकताको आधार हो। किनकि, लोकतन्त्र केवल चुनाव होइन। उत्तरदायित्व पनि हो। त्यसैले चुनावका नाममा लोकतन्त्र र न्याय हार्नु हुन्न।

यदि २३ र २४ भदौजस्तो घटनामा पनि राज्य तुरुन्त जवाफदेही हुन सक्दैन भने नागरिकले राज्यसँग भरोसा राख्ने आधार बाँकी रहँदैन। किनकि, जेन-जी आन्दोलनकारीका लागि यो माग राजनीतिक प्रतिस्पर्धा होइन। प्रतिशोध होइन। कार्यसूची पनि होइन। यो त हाम्रो साधारण नागरिक अधिकार हो। किनकि, हामी सत्य जान्ने हक राख्छौँ।

७ फागुन (प्रजातन्त्र दिवस)मा टुँडिखेलमा आयोजित कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री सुशीला कार्की। तस्बिर : प्रधानमन्त्रीको सचिवालय

के न्यायविना चुनावको वैधता टिक्ला?

भ्रष्टाचारविरुद्ध घातक मौनता

७ फागुनमा प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा दिएको भाषणमा प्रधानमन्त्री कार्कीले बडो मननयोग्य विचार व्यक्त गर्नुभएको छ। जेन-जी युवाहरूको अगुवाइमा भएको आन्दोलन जनताका गुनासा सुन्न असफल संरचनामाथिको प्रश्न भएको मनन गर्दै प्रधानमन्त्रीले आन्दोलनले भ्रष्टाचार, नातावाद र विभेदको अन्त्य, सुशासन र समन्याय खोजेको बताउनुभएको छ। र, भन्नुभएको छ, ‘म स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु— युवालाई तिरष्कार गरेर कुनै राष्ट्र शान्त रहन सक्दैन। युवामा ऊर्जा छ, नैतिक क्रोध छ र परिवर्तनको आकांक्षा छ। उसले नातावाद, कृपावाद र भ्रष्टाचार सहँदैन। त्यो असन्तोषलाई दबाएर होइन, सम्बोधन गरेर मात्र राष्ट्र अघि बढ्न सक्छ।’

भाषण त सुन्दर छ। तर, व्यवहारमा सरकार के गरिरहेको छ, त्यो महत्त्वपूर्ण छ। भ्रष्टाचारविरुद्धको नैतिक आवेगले नै यो सरकार जन्माएको हुनाले हामीसँग तत्कालका लागि कम्तीमा एउटा अपेक्षा थियो– भ्रष्टाचारका आरोप लगाइएकाहरूको फाइल खोल्ने, अनुसन्धान गर्ने। राज्यले अब भ्रष्टाचारीलाई लुकाउँदैन भन्ने भरोसा दिने। तर, कार्की सरकारले आजसम्म कुन कुन फाइल खोल्यो?  कुन कुन मुद्दा अघि बढेका छन्? कुन भ्रष्टाचारमा सार्वजनिक जवाफदेही खोजिएको छ? सरकारले यति न्यूनतम नैतिक साहस पनि देखाउन सक्दैन भने जेन-जी आन्दोलनपछिको सरकार र पुरानै सरकारबीच के भिन्नता रह्यो र? आज हामी प्रश्न गरिरहेका छौँ।

‘विधिको शासन आवश्यक छ, तर प्रक्रियाको नाममा नागरिकलाई अल्झाएर राख्नु, ढिलासुस्ती, हैरानी र प्रताडना दिनु पनि लोकतन्त्रको अभ्यास होइन। यो त बेथिति हो।’ यो पनि प्रधानमन्त्रीकै भाषणकै अंश हो।

प्रधानमन्त्रीलाई यस सत्यबोधका लागि धन्यवाद भन्नैपर्छ। तर, यसको उत्तर इतिहासले अरूसँगै उहाँलाई पनि सोध्नेछ। त्यतिबेला ‘मैले निर्वाचन गराएँ, सत्ता हस्तान्तरण गरेँ’ भन्ने जवाफ प्रक्रियाकै नाममा नवयुवालाई अल्झाएर बेथिति कायम राख्ने प्रपञ्च मानिनेछ।

कार्कीलाई अरूजस्तै पात्रका रूपमा इतिहासले सम्झिने त होइन? डर यसैको छ। अर्को डर यिनै मागका लागि फेरि नवयुवाले विद्रोह गर्नु नपरोस् भन्ने पनि हो।

भारतको दिल्लीबाट ४ फागुनमा राजा त्रिभुवन सपरिवार स्वदेश फर्केपछि ७ गते राणातर्फका पाँच जना र नेपाली कांग्रेसबाट पाँच जना रहने गरी मोहनशमशेरको नेतृत्वमा नयाँ मन्त्रिमण्डल घोषणा गरी शासन सञ्चालन गर्ने विचार व्यक्त गरे। यसै दिनलाई नेपालमा प्रजातन्त्र आएको दिनका रूपमा सम्झना गर्ने गरिएको छ।

२ असोज १९०३ मा राजदरबारभित्रका कमजोरीहरूमा टेकेर जंगबहादुर कुँवरले आफ्ना भाइहरूको सहयोगमा रक्तरञ्जित इतिहास रचे। त्यसपछिको १०४ वर्षको लामो कालखण्ड नेपालको शासनव्यवस्था एउटै वंश र त्यसमा पनि एउटै परिवारको पेवा बन्न पुग्यो। त्यस निरंकुश पारिवारिक सत्ताले जनतालाई रैती बनायो। रैतीबाट प्रजा बन्न नेपाली जनताका छोराहरू शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथचन्द ठकुरी र गंगालाल श्रेष्ठले बलि चढ्न पर्‍यो। कैयौँले यातनासहितको कारावास भोग्न पर्‍यो।

२००७ सालको क्रान्ति सफल बनाउनेहरूमा पुरुषहरू मात्रै थिए कि भन्ने भ्रमले हाम्रो मनमस्तिष्कमा जरोकिलो गाडेर बसेको छ। यस लेखमा भने त्यो क्रान्ति सफल बनाउन दुई जना महिलाले खेलेको महत्त्वपूर्ण भूमिकाबारे चर्चा गरिएको छ। यस लेखका लागि इतिहासकार राजेश गौतमद्वारा लिखित नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा नेपाल प्रजा-परिषद्को भूमिका भाग-१ (२०६२) र पत्रकार दीपक सापकोटालिखित ‘९ वर्षकी बालख छोरीको बिहे रोक्ने रेवन्तकुमारी’ लाई सन्दर्भस्रोतका रूपमा लिइएको छ।

विद्रोहको सुरुआत

जब जंगबहादुरले निरंकुश जहानियाँ शासन सुरु गरे, तब विद्रोहको स्वर पनि सुनिन थाल्यो। अछामका बलदेव शाह अर्थात् बाँकाबीरले उनीविरुद्ध गरेको सशस्त्र विद्रोह त्यो समय ख्यालठट्टा थिएन। राई, लिम्बू मात्रै भर्ना गरिने भैरवनाथ पल्टनमा कार्यरत सेना काठमाडौँबाट घरछुट्टी गएपछि जागिरमै नफर्की जंगबहादुरको आदेशको अवज्ञा गरेको घटना पनि इतिहासमा उल्लेखनीय छ। गुरुङ मात्रै भर्ना गरिने कालीबहादुर पल्टनभित्र एक गुरुङ जमादारले जंगबहादुरविरुद्ध विद्रोह गर्न बनाएको गुप्त योजनाले पनि त्यो समयको शासनप्रतिको असन्तुष्टि स्पष्ट पार्छ।

गोरखा बुंकोटमा लखन थापाले व्यवस्थित रूपमा सैन्य संगठन गरी जंगबहादुरको अन्त्यका लागि मनकामनादेवीको कसम आएका थिए। गोरखाकै सुकदेव गुरुङले आफूलाई नौ सरकार बौद्ध बादशाह घोषणा गरी जंगबहादुरविरुद्ध विद्रोहको बिगुल फुकेका थिए, बन्दी अवस्थामै उनको देहान्त भएपछि उनको उत्तराधिकारीका रूपमा सुपति गुरुङले विद्रोहको नेतृत्व गरेका थिए।

राणाहरूको निरंकुश र हुकुमीतन्त्रविरुद्ध यस्ता जनविद्रोह र आन्दोलनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि रहेको नेपालमा आर्यसमाज, मकैको खेती पुस्तक प्रकरण, पुस्तकालय पर्व हुँदै चर्खा आन्दोलन, प्रचण्ड गोरखाको स्थापना, महावीर स्कुल हुँदै नेपाल प्रजा-परिषद्को स्थापनापछि नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको जग थप मजबुत हुँदै गयो। यही प्रजा-परिषद्का संस्थापकहरू धर्मभक्त माथेमा र दशरथचन्द ठकुरीका साथै नवयुवा गंगालाल श्रेष्ठले मृत्युदण्ड भोगे। प्रजा-परिषद्सँग सम्बद्ध नभए पनि शुक्रराजलाई त्यसै काण्डमा मुछेर झुन्ड्याइयो। परिषद्का संस्थापकद्वय टंकप्रसाद आचार्य र रामहरि शर्मा ब्राह्मण भएकाले उनीहरूको ज्यान लिइएन, चार पाटा मुडी बेइज्जत गरी जात पतित गरेर उनीहरूलाई बन्दीगृहभित्र कोचियो।

कसरी खिचियो तस्बिर?

दरबारिया काजीको नाति भए पनि त्यो प्रतिष्ठा र सम्बन्धको कुनै वास्ता नगरी राणाशासनलाई समाप्त पार्ने प्रतिज्ञा गरी आन्दोलनमा होमिएका गणेशमान सिंहले जेलब्रेक गरेको घटना इतिहासमा सुनौलो अक्षरले अंकित छ। त्यही बन्दीगृहको चौघेराभित्रै क्रान्तिकारीहरूको बन्दी अवस्थाको तस्बिर भारतबाट छापिने अखबारमा छापेर गरिएको ‘चामत्कारिक’ कामलाई पनि उत्तिकै महत्त्वका साथ चर्चा गर्न जरुरी छ। त्यो चुनाैतीपूर्ण काम दुई जना साहसी नारीबाट सम्भव भएको थियो।

त्यो समय भारतीय समाजवादी चिन्तक रामवृक्ष बेनीपुरी सम्पादक रहेको जनता साप्ताहिकले पनि नेपालको राणाविरुद्धको अभियानमा समाचार र लेखरचनाहरू प्रकाशित गरेर ठूलै गुन लगाइरहेको थियो। सेवा सिंहको छद्म नामबाट प्रकाशन हुने लेखरचनाहरूले राणाहरूलाई तनाव दिइरहेको थियो। यस विषयमा अनेक छानबिन गरिए। पछि थाहा भएअनुसार सेवा सिंहको नामबाट लेख्ने व्यक्ति चाहिँ दशरथ चन्द रहेछन्।

यस्तै,  १९ फेब्रुअरी १९४९ (८ फागुन २००५) मा भारतबाटै प्रकाशित हुने ब्लिज पत्रिकामा छापिएको एउटा सनसनीपूर्ण तस्बिरले राणाहरूको सातो लियो। बन्दी अवस्थामा फलामको सिक्रीले हातखुट्टा बाँधिएका प्रजापरिषद्का चार जना नेताहरू गोविन्दप्रसाद उपाध्याय, टंकप्रसाद आचार्य, चुडाप्रसाद शर्मा र रामहरि शर्माको तस्बिर थियो त्यो।

क्यामेराको बन्दोबस्त भने मधुप्रसाद शर्माले गरेका थिए। बन्दीगृहभित्र क्यामेरा लैजानु पटक्कै सहज थिएन। अनेक अक्कल गरी बन्दीगृहभित्र क्यामेरा पुर्‍याउने काम सीतादेवी शर्माले गरेकी थिइन्।

ठाउँ ठाउँमा खानतलासी लिइने त्यस समयको निषिद्ध देशमा तस्बिर खिच्नु र भारतसम्मै पुर्‍याइने काम कम सकसपूर्ण थिएन। त्यो ‘एक्सक्लुसिभ’ तस्बिर राणाशासनको जग हल्लाउन निकै ठूलो काम गर्‍यो।

त्यो तस्बिर खिच्ने र प्रकाशन गर्नेसम्मको साहसी काममा टंकप्रसाद आचार्यकी जीवनसँगिनी रेवन्तकुमारी र रामहरि शर्माकी जीवनसँगिनी सीतादेवी शर्माले ठूलो भूमिका निर्वाह गरे।

क्यामेराको बन्दोबस्त भने मधुप्रसाद शर्माले गरेका थिए। बन्दीगृहभित्र क्यामेरा लैजानु पटक्कै सहज थिएन। अनेक अक्कल गरी बन्दीगृहभित्र क्यामेरा पुर्‍याउने काम सीतादेवी शर्माले गरेकी थिइन्। पहिले बन्दीगृहमा माल जाँच्ने कर्मचारीहरूको मनोविज्ञान परीक्षण गरेर एक दिन मालसामान पठाउने टिनको ढ्वाङमा क्यामेरा राखेर त्यसमाथि चामलले आधा आधी भरी सीतादेवीले त्यसमाथि केराउको हरियो कोसा राखेकी थिइन्। त्यो बोकाएर उनी एकाबिहानै बन्दीगृह पुगिन्। त्यहाँ उनले एक अन्जुली केराउको कोसा झिकेर बन्दीगृहका कर्मचारीलाई दिइन् र भित्र चामल भएको बताइन्।

रेवन्तकुमारी आचार्य। तस्बिर स्रोत : दीपक सापकोटा

बन्दीगृहभित्र क्यामेरा बडो सावधानीपूर्वक राखियो र राम्रो प्रकाश आएको बेला दाउ पारेर तस्बिर पनि खिचियो। तर, क्यामेरा बाहिर पठाउन समस्या थियो। त्यसमा पनि एउटा जुक्ति निकालियो। कुनै एक बहानामा सीतादेवी बन्दीगृहको पर्खालबाहिरको खेतमा निश्चित समयमा आउने, बन्दीगृहभित्रका मानिसले झ्यालबाट उनी आए/नआएको हेरिरहने अनि पाले सिपाहीको आँखा छली तस्बिर खिचेको रिलसहितको क्यामेरा केही वस्तुमा पोको पारी टाढा पर्ने गरी फ्याँक्ने योजना बुनियो।

त्यसबेला बन्दीहरूलाई भद्रगोलमा राखिएको थियो।

रिल धुलाउने र तस्बिर बनाउने अर्को दुरूह कार्य थियो। त्यो काम चुडाप्रसादका भाइ मधुप्रसादले सम्पन्न गरे। हुलाकमार्फत रजिस्ट्री गरेर भारत पठाउने योजना थियो। लैनचौरस्थित भारतीय हुलाक कार्यालयबाट पठाउनुपर्ने उक्त चिठी दुर्भाग्यवश राणाहरूको सेन्सरमा पुग्यो। सरकारले त्यो जफत गरी राजनीतिक मुद्दा हेरिरहेका मोहनशमशेरकहाँ पुर्‍यायो।

त्यो बेला काठमाडौँ आवतजावत गर्न राहदानी लिनुपर्थ्यो। चिसापानी गढीमा कडाइका साथ खानतलासी हुन्थ्यो। यो काम महिलाबाट मात्रै सम्भव छ भन्ने निष्कर्ष बन्दीगृहभित्र रहेका क्रान्तिकारीहरूले निकाले। त्यसका लागि रेवन्तकुमारी त्यो जोखिम मोल्न तयार भइन्।

त्यसबेला बन्दीगृहका हाकिम कार्की थरका एक जना कप्तान थिए। मोहनशमशेरले आफ्नो निवास लक्ष्मीगृहमा बोलाएर उनलाई त्यो देखाए। उनी कर्णेलका छोरा थिए। त्यही खानदानका कारण त्यस प्रकृतिको दण्डनीय गैरजिम्मेवारीमा पनि ती कप्तानलाई नसिहतसम्म दिएर छाडिदिए। उनी कालो-निलो मुख लगाएर त्यहाँबाट सिधै बन्दीगृहमा आई क्यामेरा खोजी गर्न थाले। कोठाको तलासी लिइए पनि क्यामेरा पाइएन। तस्बिर जफत भए पनि नेगेटिभ सुरक्षित नै थियो, त्यो राणाहरूले फेला पार्न सकिरहेका थिएनन्।

त्यो बेला काठमाडौँ आवतजावत गर्न राहदानी लिनुपर्थ्यो। चिसापानी गढीमा कडाइका साथ खानतलासी हुन्थ्यो। यो काम महिलाबाट मात्रै सम्भव छ भन्ने निष्कर्ष बन्दीगृहभित्र रहेका क्रान्तिकारीहरूले निकाले। त्यसका लागि रेवन्तकुमारी त्यो जोखिम मोल्न तयार भइन्। उनले अनेकौँ कष्ट सहेर बाँकी तस्बिर र नेगेटिभ कलकत्ता पुर्‍याई त्यहाँका राणाशासनविरोधी नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस पार्टीलाई सुम्पिइन्।

त्यसपछि भारतीय पत्रपत्रिका तथा कांग्रेसको प्रचार पुस्तिकामा यी तस्बिरहरू छापिए। तस्बिरका प्रतिहरू नेपालभित्र पनि प्रचार गरियो। तस्बिरको मास्तिर बन्दीहरूको नाम लेखी ‘राजकाज मुद्दामा परी आठ वर्षदेखि काठमाडौँको नारकीय जेलमा हाँसीहाँसी असीम यातना सहँदै नेपालको सेवा गरिरहनुभएको छ’ भन्ने शब्दका साथ व्यापक प्रचार गरियो।

राणाशासनको अन्त्यपछि घोषणा गरिएको मन्त्रिमण्डलको नामावली। तस्बिर स्रोत : भगिराज इङ्नाम

यस तस्बिरको प्रकाशनले भारतीय स्वतन्त्रता सेनानीको ध्यान पनि नेपालतिर तानिन थाल्यो। नेपाली क्रान्तिकारीहरू, जनताप्रति सहानुभूति र राणाहरूप्रति नकारात्मक धारणा उत्पन्न हुन थाल्यो। ती तस्बिरलाई नेपाल प्रवेश गराउन खोज्दा चुनचुन बाबु नामले चिनिएका गुलाबनारायण झा पक्राउ परे। यस्तो दमनले तस्बिरको प्रचार र प्रदर्शन रोकिएन। सोही समयमा कलकत्तामा एसियाली छात्र सम्मेलनको आयोजना भएको थियो। नेपाली छात्रहरूका तर्फबाट सम्मेलनमा भाग लिन पुगेका देवेन्द्रराज उपाध्यायको भाषण छापिएको पुस्तिकामा पनि त्यो तस्बिर छापिएको थियो। यसले पनि राणाहरूको अत्याचारको प्रचार भयो। यस्तो प्रचार नेपाल र भारतमा मात्रै सीमित रहेन, त्यहाँबाट नाघेर एसिया र विश्वका अरू राष्ट्रहरूमा पनि फैलियो।

यो तस्बिर त्यही तस्बिर हो, जसले नेपालमा ७ फागुन २००७ को नौलो बिहानी ल्याउन ठूलो भूमिका खेल्यो। राणाशासनको जगलाई नराम्ररी हल्लाइदिने त्यो तस्बिरको गौरवगाथा जसरी इतिहासले गाउँछ, तस्बिर खिच्न र प्रकाशन गर्न सहजीकरण गरी जोखिम मोल्ने दुई साहसी नारी रेवन्तकुमारी आचार्य र सीतादेवी शर्माको सम्झना पनि उसैगरी ताजा भएर आउँछ।