मानव जीवन एक अदृश्य यात्राजस्तो हो- कहिले सुखका पातहरूमा हावाको स्पर्शजस्तो हलुका, त कहिले पीडाका तुफानमा चिरिएको आत्माजस्तो गहिरो। यो यात्रामा मानिसलाई जोड्ने, विभाजनलाई मेटाउने र घाउमा मलम लगाउने शक्ति केही छ भने त्यो करुणा हो। करुणा कुनै सामान्य भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन, यो त मनको उज्यालो हो- अन्धकारका बीचमा बाटो देखाउने ज्योति र विछोडिएका आत्मालाई पुनः मिलाउने सेतु।

करुणा केवल भावना होइन, यो मानव जीवनको सारभूत तत्व हो, जसले व्यक्तिगत स्तरदेखि सामाजिक संरचना, नीति निर्माण, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म प्रभाव पार्दछ। मनोविज्ञान, धर्मशास्त्र, समाजशास्त्र र इतिहासको अध्ययनले करुणालाई शान्ति, सहअस्तित्व र समृद्धिको जड मानेको पुष्टि गर्छ। जब एक व्यक्ति अरूको कष्टप्रति संवेदनशील बन्छ, त्यसले द्वन्द्वलाई कम गर्ने, मनमुटाव घटाउने र सहकार्य बढाउने वातावरण तयार पार्दछ।

वैज्ञानिक प्रमाणले देखाउँछ कि करुणायुक्त व्यवहार गर्दा शरीरमा अक्सिटोसिनजस्ता हर्मोन स्रावित हुन्छन्, जसले तनाव घटाउँछ र सामाजिक मेलमिलाप बढाउँछ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयको अध्ययनअनुसार करुणाशील व्यक्ति अरूको तुलनामा बढी सहयोगी र मानसिक रूपमा सन्तुलित हुन्छन्। न्यूरोविज्ञानले पनि पुष्टि गरेको छ- करुणा व्यक्त गर्दा मस्तिष्कका सहानुभूति, नैतिक निर्णय र सामाजिक समझदारीसँग सम्बन्धित क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन्।

दार्शनिक र धार्मिक दृष्टिले करुणा सबै परम्पराको साझा मूल्य हो। बुद्ध धर्मले करुणा र मैत्रीलाई मुक्तिको आधार मान्छ; हिन्दू धर्ममा ‘दया धर्मको मूल हो’ भनिएको छ; क्रिस्चियन धर्ममा करुणा प्रेम र क्षमाको स्रोत हो भने इस्लाममा ‘रहमान र रहीम’ शब्दले दया र करुणालाई ईश्वरकै परिभाषा बनाएको छ। २०७२ को भूकम्पपछि देखिएको राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता होस् वा नेल्सन मन्डेलाले दक्षिण अफ्रिकामा गरेको मेलमिलापको पहल, यी सबै करुणाका जीवन्त उदाहरण हुन्।

पौराणिक कथाहरूमा पनि करुणाको शक्ति स्पष्ट देखिन्छ। रामायणमा भगवान् रामले वनवासको पीडालाई करुणाका साथ स्विकारे। महाभारतमा भीष्म पितामहले मृत्युशय्याबाट पनि करुणाकै भावमा पाण्डवहरूलाई धर्मको उपदेश दिए। सिद्धार्थ गौतमले राजसी सुख त्यागेर ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ को मार्ग रोज्नु करुणाकै उच्चतम रूप थियो। ग्रीक मिथकमा प्रोमेथियसले मानव जातिका लागि अग्नि ल्याउन देखाएको त्याग पनि करुणाकै एक स्वरूप हो।

साहित्य करुणाको सशक्त अभिव्यक्ति हो। कालिदासका काव्यदेखि म्याक्सिम गोर्कीको ‘आमा’ उपन्याससम्म करुणाकै सुवास पाइन्छ। दोस्तोयेभ्स्कीले त ‘द ब्रदर्स कारामजोभ’ मा करुणालाई मानवताको सर्वोच्च नियम मानेका छन्। नेपालमा लेखनाथ पौड्यालको ‘पापिनी आमा’ र भानुभक्तको रामायणले पनि यही संवेदनशीलतालाई प्रस्तुत गरेका छन्।

आजको आधुनिक समाजमा प्रविधि र प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई यन्त्रवत् बनाउँदै लगेको छ। यस्तो समयमा करुणा नै आत्मीयता र विश्वास पुनर्स्थापना गर्ने एक मात्र उपाय हो। परिवारमा आमा–बाबुको क्षमाशील करुणाले घरलाई स्वर्ग बनाउँछ भने समाजमा यसले जातीय र वर्गीय विभेदका घाउहरू निको पार्छ।

करुणा र समभाव कुनै नीतिगत आदेश होइनन्, यी त हृदयबाट निस्किने जीवनशैली हुन्। यसको अभ्यासले समाजलाई मात्र होइन, व्यक्तिको अन्तर्मनलाई पनि शान्त र उज्यालो बनाउँछ। त्यसैले, हृदयको संवेदना नै मेलमिलापको शाश्वत दर्शन हो, जसले हामीलाई मानवताको उच्चतम स्तरमा पुर्याउँछ। जबसम्म करुणा जीवित छ, तबसम्म मात्र मानवता जीवित रहन्छ।